อะไรคือเครื่องหย้อง? มีคำค่าวโบราณล้านนาประโยคหนึ่งกล่าวว่า “ตุ๊กบ่อได้กิ๋น บ่มีไผ ต๋ามไฟส่องต๊อง ตุ๊กบ่อได้นุ่งได้หย้อง ปี้น้องดูแควน” ความหมายคือ ทุกข์ไม่ได้กิน ไม่มีใครเอาไฟมาส่องดูที่ท้อง (เพราะไม่มีใครเห็น) ทุกข์ไม่ได้นุ่งไม่ได้แต่ง ทุกคนเห็นหมดพี่น้องดูถูกดูแคลน หมายถึง ควรแต่งตัวให้สมฐานะ และความเป็นอยู่ อย่าเด่นหรือด้อย จนกระทั่งคนอื่นเขาดูถูกดูแคลน

การแต่งกายถือเป็นเรื่องสำคัญมากที่สุดเรื่องหนึ่งในวิถีชีวิตของชาวล้านนา คำว่า เครื่องหย้องประเภทผ้า ได้แก่ พวกเครื่องนุ่งห่มต่างๆ เช่น เสื้อ ผ้าซิ่น ผ้าสไบหรือผ้าสว่าน ผ้าโพกหัว ผ้าโจงกระเบน ถุงย่าม หรือเครื่องประดับ ตกแต่งตามยศและฐานะ ทั้งหญิงชายเหล่านี้เราก็เรียกเครื่องหย้อง เครื่องประดับเพื่อเสริมบารมีต่างๆ ได้แก่ ปิ่นปัก ผมดอกไม้ไหว ดอกไม้เงิน ดอกไม้ทอง สังวาลย์ สายสร้อย สายคอ แหวนกำไลแขน เข็มขัด สิ่งเหล่านี้ก็เรียก เครื่องหย้อง

การแต่งกายของชาวล้านนา นอกจากเสื้อผ้าเครื่องนุ่งห่มแล้ว สิ่งที่จะมาส่งเสริมความสมบูรณ์ให้น่าดูน่าชมมากยิ่งขึ้นคือ เครื่องประดับที่ชาวล้านนา เรียกว่า เครื่องหย้อง ชาวล้านนาเชื่อว่าเครื่องหย้องสามารถใช้เพื่อเสริมบารมีหรือบูชาสิ่งที่เป็นที่เคารพนับถือ เช่น ปิ่นปักผมหรือดอกไม้ไหวใช้บูชาขวัญ เป็นต้น

ดินแดนล้านนาประกอบไปด้วยหลายชาติพันธุ์และชนเผ่า แต่ละกลุ่มแต่ละชาติพันธุ์จะมีเครื่องหย้องหรือเครื่องแต่งกาย และมีความหมายแตกต่างกันออกไป โดยเฉพาะกลุ่มไทยโยนกที่ยังมีการทอผ้าซิ่นตีนจกอยู่ในล้านนา และยังใช้เครื่องประดับเหล่านี้ร่วมกับผ้าทอตีนจกอยู่ในชีวิตประจำวัน มีการสืบทอดพัฒนาเครื่องหย้องอย่างต่อเนื่องยั่งยืน

เครื่องหย้องล้านนามีหลากหลาย เช่น ปิ่นปักผมแม่แจ่ม ละกั๊ดหู (ต่างหู) สายฮ้าง (เข็มขัด) ดอกไม้ไหว ดอกเอื้องผึ้งกระดาษ มีการสืบค้นเรื่องการใช้เครื่องหย้องของคนล้านนาในปัจจุบันจากกลุ่มช่างฟ้อนกลองอืด วัดศรีดอนคำ อำเภอลอง จังหวัดแพร่ และการพัฒนาต่อยอดการใช้เครื่องหย้องล้านนาในการเผยแพร่วัฒนธรรมผ่านสื่อต่างๆ เช่น การแสดงทางวัฒนธรรม ตลอดถึงสื่อละครและภาพยนตร์ นอกจากนี้ยังชี้ให้เห็นถึงเครื่องหย้องของชาวล้านนาที่ยังมีการสืบสาน อนุรักษ์ และต่อยอดการพัฒนาการใช้เครื่องหย้องในงานด้านวัฒนธรรม มีผู้สร้างสรรค์สืบทอด ทั้งการผลิตและอนุรักษ์โดยคนในชุมชนอำเภอลอง ผลของการพัฒนาเครื่องหย้องล้านนาเหล่านั้นประสบความสำเร็จ กระทั่งได้รับโอกาสให้ไปจัดแสดงผลงานเครื่องหย้องล้านนาเป็นที่ประจักษ์ต่อสายตาสาธารณชน

นิทรรศการ “นานาเครื่อหย้อง” ประกอบด้วยวัตถุจัดแสดงจากหลายพิพิธภัณฑ์ ได้แก่

• การจัดแสดงเครื่องหย้องโบราณ จาก พิพิธภัณฑ์ท้องถิ่นโกมลผ้าโบราณ อ.ลอง จ.แพร่
• เครื่องหย้องไทลื้อ จาก พิพิธภัณฑ์ลื้อลายคำ อ.เชียงของ จ.เชียงราย
• อินธนู และปลอกแขนเสื้อของเจ้าบัวระเกด จาก พิพิธภัณฑ์โฮงหลวงแสงแก้ว วัดพระแก้ว อ.เมือง จ. เชียงราย